Jednym z najważniejszych elementów niemieckiego prawa karnego są zasady procesowe (Verfahrensprinzipien). Można je potraktować jako standardy, które powinno spełniać każde konkretne postępowanie. Od ich spełniania zależy, czy dana sprawa zostanie rozpatrzona w sposób sprawiedliwy, z poszanowaniem interesów poszczególnych uczestników. W dzisiejszym wpisie omawiamy wybrane zasady postępowania karnego w Niemczech.
Zasada legalizmu odnosi się do obowiązków policji i prokuratury w zakresie zainicjowania postępowania. Organy ściągania powinny wszcząć i przeprowadzić postępowanie, jeśli dowiedzą się o faktach, w obliczu których popełnienie przestępstwa w Niemczech wydaje się prawdopodobne. Warto przy tym pamiętać, że niemiecki kodeks postępowania karnego (Strafprozeßordnung) przewiduje od powyższej zasady wyjątki – ich celem jest zabezpieczenie wymiaru sprawiedliwości przed paraliżem wywołanym natłokiem drobnych spraw. Na przykład w przypadku drobnych przestępstw (Vergehen) prokuratura może odstąpić od ścigania, jeżeli wina sprawcy jest znikoma, a ściganie nie leży w interesie publicznym (art. 153 i nast. kodeksu postępowania karnego).
Jawność dotyczy co do zasady rozprawy przed sądem, a nie całego postępowania przygotowawczego. Wynika z § 169 GVG. Ustawowe wyłączenia jawności, m.in. dla ochrony określonych interesów osobistych i świadków, regulują §§ 171b i 172 GVG; szczególne zasady dotyczą postępowań wobec nieletnich. Ograniczona pojemność sali jest kwestią organizacyjną, a nie pełnym opisem podstaw wyłączenia jawności.
Zasada inkwizycyjności głosi, że organy ścigania powinny z urzędu zbadać i wyjaśnić fakty, na których opiera się akt oskarżenia, a następnie wyrok. Wynika to z art. 155 § 2, art. 160 § 2 i art. 244 § 2 niemieckiegokodeksu postępowania karnego. Tym samym, w przeciwieństwie do postępowania cywilnego, w którym to na stronach spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, sąd nie jest związany wnioskami dowodowymi oskarżyciela publicznego i obrony. Z omawianą zasadą wiąże się inna, tzw. zasada prawdy materialnej. Wskazuje ona, że w trakcie postępowania należy dociekać rzeczywistego przebiegu wydarzeń analizowanych w danej sprawie. Ustalenie prawdy odbywa się w granicach procedury, w tym prawa do milczenia i zakazów dowodowych; sąd ocenia dowody zgodnie z § 261 StPO.
Prawdopodobnie najbardziej znaną zasadą postępowania karnego w Niemczech i innych państwach, w tym w Polsce, jest zasada domniemania niewinności, która głosi, że oskarżony jest uważany za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona. Pod względem treści wiąże się ona z zasadą rozstrzygania niedających się usunąć wątpliwości faktycznych istotnych dla winy na korzyść oskarżonego („in dubio pro reo”), zgodnie z którą jeśli istnieją wątpliwości co do tego, że oskarżony popełnił przestępstwo, sąd powinien go uniewinnić. Aby uczynić zadość drugiej ze wskazanych zasad, sąd musi rozważyć wszystkie ustalenia poczynione w sprawie i na ich podstawie zdecydować, czy jest przekonany, że oskarżony popełnił przestępstwo.
Na zakończenie odnotujmy jeszcze dwie kwestie. Po pierwsze, katalog zasad postępowania karnego w Niemczech jest znacznie bogatszy. Należą do niego również np. zasada ustności (podstawą rozstrzygnięcia jest to, co zostało wygłoszone w trakcie postępowania) czy zasada szybkości (sprawę należy zakończyć w rozsądnym terminie). Po drugie, niemiecki system prawny jest pod względem zasad zbliżony do systemu polskiego, niemniej jednak należy pamiętać, że między jednym a drugim system występują również drobne różnice, wynikające z odmienności przepisów.
Aktualizacja: 2 października 2026 r. Poniższe źródła odnoszą się do omówionych zasad; ocena konkretnej sprawy wymaga jej dokumentów.
Podstawy prawne i źródła: § 169 GVG; § 171b GVG; § 172 GVG; § 136 StPO; § 261 StPO.
Dokument zatytułowany Strafbefehl wymaga sprawdzenia doręczenia, terminu i zakresu możliwej obrony. Zobacz poradnik i kartę dokumentu Strafbefehl.